Quy Trình 8 Bước Sản Xuất Sản Phẩm Gốm Sứ Bát Tràng Đạt Chuẩn Chất Lượng
Độ bền cơ học hàng chục năm và sắc men sâu thẳm của gốm sứ Bát Tràng được quyết định bởi quy trình sản xuất sản phẩm gốm sứ Bát Tràng gồm 8 công đoạn chế tác thủ công khắt khe kéo dài từ 15 đến 20 ngày cho mỗi mẻ lò. Từ khâu ngâm ủ đất sét trắng qua hệ thống 4 bể lắng, chuốt dáng trên bàn xoay, phơi sấy sửa hàng mộc, vẽ tay phóng bút dưới men cho đến nung khử ở nhiệt độ 1.250°C – 1.300°C, mỗi bước đều đòi hỏi kỷ luật kỹ thuật chính xác của người nghệ nhân. Trong bài viết dưới đây, Không gian Gốm Bát Tràng Nha Trang sẽ phân tích chi tiết từng bước chế tác để quý khách hiểu rõ giá trị thực sự của các tác phẩm gốm sứ chính hãng.
Bước 1: Chọn lọc và xử lý đất sét qua hệ thống 4 bể lắng (Làm đất)
Nền tảng đầu tiên quyết định độ đanh chắc và sắc trắng ngà của xương gốm Bát Tràng nằm ở khâu tuyển chọn nguyên liệu đất sét trắng (thường lấy từ mỏ đất Trúc Thôn – Chí Linh – Đông Triều) phối trộn cùng cao lanh tinh khiết và tràng thạch theo tỷ lệ bí truyền. Đất nguyên khai sau khi khai thác về xưởng chứa nhiều tạp chất hữu cơ, cát sỏi và oxit sắt nên bắt buộc phải trải qua quy trình xử lý ướt qua hệ thống 4 bể lắng liên hoàn kéo dài từ 3 đến 4 tháng:
- Bể 1 (Bể ngâm đánh bùn): Đất sét thô được ngâm ngập trong nước sạch và khuấy đánh liên tục bằng máy khuấy cánh quạt để phá vỡ liên kết vón cục, tạo thành hỗn hợp hồ bùn lỏng đồng nhất.
- Bể 2 (Bể lắng lọc cặn thô): Hồ đất từ bể 1 chảy qua hệ thống lưới sàng mắt siêu nhỏ sang bể 2. Tại đây, các hạt cát nặng, sỏi đá và tạp chất thô sẽ lắng xuống đáy bể, chỉ phần hồ đất mịn phía trên được dẫn tiếp sang bể 3.
- Bể 3 (Bể phơi ủ lên men tự nhiên): Hồ đất mịn được giữ tĩnh từ 1 – 2 tháng để các vi sinh vật phân hủy hết tạp chất hữu cơ và khử oxit sắt tự nhiên, giúp đất tăng độ dẻo dai khi tạo hình.
- Bể 4 (Bể ép bùn và luyện đất chân không): Phần hồ tinh khiết nhất được bơm vào máy ép khung bản để tách nước, thu về các bánh đất dẻo có độ ẩm tiêu chuẩn từ 18% – 22%, sau đó đưa qua máy đùn luyện chân không để hút sạch 100% bọt khí li ti bên trong thớ đất trước khi giao cho thợ tạo hình.
Bước 2: Tạo hình sản phẩm gốm sứ (Vuốt tay bàn xoay hoặc Đổ khuôn thạch cao)
Sau khi khối đất sét đạt độ dẻo mịn và không còn bọt khí, người thợ gốm tiến hành định hình phôi sản phẩm. Tùy theo đặc thù hình học và phân khúc của từng dòng vật phẩm, các xưởng tại Bát Tràng áp dụng hai phương pháp tạo hình chính:
- Kỹ thuật vuốt tay trên bàn xoay (Chuốt gốm thủ công): Áp dụng cho các tác phẩm đòi hỏi tính nghệ thuật độc bản như lộc bình cỡ đại, bình hút tài lộc Bát Tràng, chóe thờ hoặc chum sành. Khối đất được đặt chính tâm bàn xoay đang quay đều; người thợ dùng lực cổ tay và cảm giác nhạy bén của mười đầu ngón tay để kéo cao, nong phình bụng và thu nhỏ cổ bình. Độ dày thành gốm hoàn toàn phụ thuộc vào tay nghề nghệ nhân, tạo nên dáng bình uyển chuyển và có hồn riêng biệt.
- Kỹ thuật đổ rót hồ vào khuôn thạch cao (Đúc khuôn chuẩn xác): Áp dụng cho các dòng sản phẩm cần độ đồng đều kích thước cao hoặc có chi tiết góc cạnh phức tạp như bộ ấm chén Bát Tràng, bộ bát đĩa gia đình và nhà hàng hay tượng gốm. Hồ đất lỏng được rót đầy vào khuôn thạch cao khô; thạch cao hút nước từ hồ đất tạo thành một lớp vách đất bám chặt vào thành khuôn. Khi lớp đất đạt độ dày từ 4 mm – 8 mm theo tính toán, thợ gốm đổ phần hồ thừa ra ngoài, chờ phôi se cứng rồi tháo khuôn và gắn kết các bộ phận (như vòi ấm, quai chén) bằng hồ đất chuyên dụng.
Bước 3: Phơi sấy tự nhiên và tiện gọt, cạo sửa hàng mộc
Phôi gốm vừa tạo hình xong còn chứa lượng nước lớn (gọi là “hàng mộc ướt”) nên rất mềm và dễ biến dạng. Các xưởng gốm chính quy tại Bát Tràng xếp hàng mộc lên giá gỗ trong nhà giàn thông gió để phơi khô tự nhiên bằng gió trời hoặc sấy chậm ở nhiệt độ phòng (35°C – 45°C), tuyệt đối không phơi trực tiếp dưới nắng gắt vì sự chênh lệch tốc độ bay hơi giữa mặt ngoài và lõi đất sẽ làm phôi bị cong vênh hoặc nứt chân chim.
Khi độ ẩm trong phôi giảm xuống mức 8% – 10% (trạng thái “đất se”), người thợ đưa sản phẩm trở lại bàn xoay để tiến hành công đoạn tiện gọt và sửa hàng mộc: dùng dao trổ thép cắt gọt phần ba-via thừa ở đường ghép khuôn, tiện chân đế (trôn bát, đáy bình) phẳng tuyệt đối, sau đó dùng mút ướt chuốt mịn toàn bộ bề mặt để chuẩn bị cho khâu trang trí hoa văn.
Bước 4: Trang trí hoa văn nghệ thuật (Vẽ tay phóng bút, Đắp nổi kênh bong, Khắc chìm)
Đây là công đoạn định hình giá trị thẩm mỹ và thông điệp phong thủy cho tác phẩm gốm sứ Bát Tràng. Trên nền cốt đất mộc đã khô trắng hoặc phôi đã qua nung sơ ở 800°C, các nghệ nhân hội họa thực hiện ba kỹ thuật chế tác hoa văn truyền thống:
- Vẽ tay phóng bút dưới men: Nghệ nhân sử dụng bút lông thú chấm màu khoáng tự nhiên (như oxit coban cho màu xanh lam, oxit sắt cho màu nâu, oxit đồng cho màu xanh ngọc) vẽ trực tiếp lên cốt đất mộc. Vì cốt đất hút màu ngay lập tức nên người vẽ không thể tẩy xóa, đòi hỏi nét cọ phải dứt khoát, tạo độ đậm nhạt thanh thoát cho từng cánh sen, vẩy rồng hay chữ Thọ.
- Đắp nổi kênh bong 3D: Thường ứng dụng trên các bộ đồ thờ cúng Bát Tràng men rạn cổ và lộc bình phong thủy. Nghệ nhân nặn từng chi tiết đất sét nhỏ (râu rồng, cánh hoa đào, chim hạc) rồi gắn lên thân bình, dùng bộ dao tỉa chuyên dụng khoét rỗng phần nền phía dưới để họa tiết nổi hẳn lên khỏi mặt bình.
- Chạm khắc chìm và trổ thủng: Dùng dao khắc mũi nhọn chạm sâu vào vách đất se để tạo đường rãnh sắc nét hoặc trổ thủng hoa văn tổ ong trên các dòng đèn xông tinh dầu, lư hương trầm và lọ hoa nghệ thuật.
Bước 5: Pha chế men cổ truyền và kỹ thuật tráng men đồng nhất
Song song với việc làm đất, công thức pha chế men là bí quyết sống còn của từng dòng họ làm gốm tại Bát Tràng. Men gốm chính gốc được nghiền mịn từ các khoáng vật tự nhiên như đá trường thạch, thạch anh, cao lanh, tro trấu nếp và phù sa sông Hồng, hoàn toàn không sử dụng hóa chất tạo bóng gốc chì công nghiệp.
Tùy theo kích thước và hình dáng vật phẩm, thợ cả sẽ chọn phương pháp nhúng men (dành cho bát đĩa, ấm chén nhỏ), đổ lắc men lòng trong kết hợp dội men mặt ngoài (dành cho lộc bình lớn) hoặc phun men áp lực. Độ dày lớp men phải được kiểm soát đồng đều ở mức 0,2 mm – 0,5 mm; phần chân đế tiếp xúc với tấm kê lò được lau sạch men (“cắt chân men”) để sản phẩm không bị dính chặt vào bao nung khi men nóng chảy ở nhiệt độ cao.
Bước 6: Nung khử trong lò gas công nghệ cao ở nhiệt độ 1.250°C – 1.300°C
Nung gốm (“vào lò – ra lò”) là thử thách khắc nghiệt nhất quyết định sự thành bại của cả mẻ gốm. Ngày nay, làng nghề Bát Tràng đã chuyển đổi từ lò bầu đun củi/than truyền thống sang hệ thống lò gas công nghệ cao (Shuttle Kiln) có cảm biến đo nhiệt điện tử đa điểm, giúp kiểm soát chính xác biểu đồ tăng nhiệt và áp suất oxy trong buồng đốt.
Chu kỳ nung một mẻ gốm kéo dài liên tục từ 14 đến 24 giờ qua 3 giai đoạn biến đổi lý – hóa: từ 100°C – 600°C (bay hơi nước lý học và nước kết tinh trong đất), từ 600°C – 1.000°C (đốt cháy tạp chất cacbon và bắt đầu nung chảy sơ bộ lớp men), và giai đoạn quyết định từ 1.250°C – 1.300°C trong môi trường nung khử (thiếu oxy). Ở ngưỡng nhiệt cực đại này, xương đất sét kết khối hoàn toàn thành sứ đanh chắc (độ co ngót thể tích từ 12% – 15%), lớp men nóng chảy hòa quyện chặt vào cốt đất tạo thành bề mặt thủy tinh hóa vĩnh cửu, đồng thời đẩy bật toàn bộ kim loại nặng độc hại như chì và cadimi bay hơi hết ra ngoài.
Bước 7: Hạ nhiệt tự nhiên, gõ kiểm định âm thanh và phân loại Hàng Loại 1
Sau khi đạt đỉnh nhiệt 1.300°C và ngâm nhiệt đủ giờ, hệ thống lò được tắt lửa và đóng kín cửa lò để hạ nhiệt từ từ trong suốt 12 – 18 giờ tiếp theo. Nếu mở cửa lò sớm khi nhiệt độ còn trên 200°C, luồng gió lạnh bên ngoài ập vào sẽ gây sốc nhiệt làm nứt vỡ hàng loạt sản phẩm bên trong (trừ dòng men rạn cổ có quy trình làm nguội riêng để tạo vết rạn tam giác, tứ giác nghệ thuật).
Khi sản phẩm ra lò, tổ kiểm định chất lượng (KCS) tại xưởng tiến hành sàng lọc từng chiếc một: gõ thanh gỗ vào thành gốm để nghe tiếng ngân “boong boong” trong trẻo, soi dưới ánh sáng mạnh để loại bỏ các sản phẩm bị co men, nổ bọt khí, chấm ruồi sắt hoặc cong vênh quá dung sai 1%. Những sản phẩm mắc lỗi kỹ thuật sẽ bị đập hủy tại xưởng hoặc tách riêng thành hàng thứ phẩm; chỉ khoảng 75% – 85% sản phẩm hoàn hảo toàn diện mới được đóng dấu xuất xưởng Hàng Loại 1.
Bảng thông số kỹ thuật 8 công đoạn chế tác và 4 tiêu chí nhận diện gốm Bát Tràng chuẩn
Để giúp quý khách hình dung rõ toàn bộ chu trình từ hòn đất thô đến tác phẩm gốm sứ hoàn thiện (tổng thời gian trung bình từ 15 đến 20 ngày làm việc cho một lô hàng thủ công), dưới đây là bảng tổng hợp thông số kỹ thuật của 8 bước sản xuất tại làng nghề Bát Tràng:
| Công đoạn | Tên bước thực hiện | Thông số kỹ thuật cốt lõi | Thời gian tiêu chuẩn | Mục tiêu kiểm soát chất lượng |
|---|---|---|---|---|
| Bước 1 | Chọn lọc & Ngâm lắng đất | Hệ thống 4 bể lắng, độ ẩm bùn ép 18% – 22% | 90 – 120 ngày (ủ sẵn) | Loại bỏ 100% cát sỏi, tạp chất hữu cơ và bọt khí |
| Bước 2 | Tạo hình (Vuốt tay / Đổ khuôn) | Độ dày thành phôi 4 mm – 15 mm tùy dòng | 1 – 3 ngày / lô | Chuẩn kích thước Lỗ Ban, cân đối trục tâm |
| Bước 3 | Phơi sấy & Cạo sửa hàng mộc | Sấy mát 35°C – 45°C, độ ẩm đất se 8% – 10% | 3 – 5 ngày | Phôi khô đều không nứt, bề mặt nhẵn mịn, đáy phẳng |
| Bước 4 | Trang trí hoa văn thủ công | Vẽ tay oxit khoáng dưới men / Đắp nổi 3D | 2 – 7 ngày (tùy độ kỹ) | Nét vẽ thanh đậm có hồn, khối đắp nổi gắn kết chắc |
| Bước 5 | Pha men & Tráng men | Độ dày lớp men 0,2 mm – 0,5 mm, cắt chân men | 1 – 2 ngày | Men phủ đều khắp bề mặt, không đọng giọt hay hở cốt |
| Bước 6 | Nung khử nhiệt độ cao | Lò gas 1.250°C – 1.300°C, độ co ngót 12% – 15% | 14 – 24 giờ nung liên tục | Kết khối xương sứ, thủy tinh hóa men, khử sạch chì |
| Bước 7 | Hạ nhiệt & Kiểm định KCS | Hạ nhiệt dưới 80°C mới mở lò, gõ thử âm thanh | 12 – 18 giờ làm nguội | Loại bỏ hàng cong vênh/lỗi men, tuyển chọn Hàng Loại 1 |
| Bước 8 | Đóng gói & Vận chuyển | Bọc xốp nổ đa lớp, chèn mút định hình, thùng 5 lớp | 2 – 3 ngày về Nha Trang | Chống sốc tuyệt đối, bàn giao nguyên vẹn 100% |
4 thao tác kiểm chứng nhanh sản phẩm đạt chuẩn quy trình 8 bước ngay tại cửa hàng: (1) Gõ thử âm thanh: Dùng khớp ngón tay búng nhẹ vào thành bát hoặc thân bình, hàng nung đủ 1.300°C sẽ phát ra âm thanh đanh trong như chuông kim loại, không kêu “bụp bụp” trầm đục như hàng non lửa; (2) Miết thử bề mặt họa tiết: Họa tiết vẽ tay dưới men nằm chìm hoàn toàn dưới lớp kính men bóng mượt, lau chùi bằng hóa chất tẩy rửa hàng chục năm cũng không bao giờ bong tróc hay phai màu; (3) Soi độ dày và trọng lượng: Cầm sản phẩm lên tay luôn có cảm giác đầm nặng, thành gốm dày đều; (4) Kiểm tra mộc đáy: Trôn đế được mài phẳng mịn và có logo Bát Tràng sắc nét.
Để nắm vững hơn các kỹ năng thẩm định chuyên sâu cũng như phương pháp giữ gìn độ bóng đẹp của lớp men trong quá trình sử dụng hằng ngày, quý khách có thể tham khảo thêm hai bài viết hướng dẫn chi tiết: 5 tiêu chí cốt lõi bằng mắt thường để nhận biết gốm sứ Bát Tràng chính gốc và cẩm nang Hướng dẫn cách vệ sinh và bảo quản đồ gốm sứ Bát Tràng bền đẹp theo thời gian.
Bước 8: Đóng gói chống sốc và phân phối trực tiếp đến Showroom 1143 Đường 2/4 Nha Trang
Những tác phẩm gốm sứ đạt chuẩn Hàng Loại 1 sau khi vượt qua vòng kiểm định KCS tại xưởng Gia Lâm – Hà Nội sẽ được bọc màng xốp hơi đa lớp, đóng kiện gỗ hoặc thùng carton 5 lớp chống va đập và vận chuyển thẳng về Không gian Gốm Bát Tràng Nha Trang tại địa chỉ Số 1143 (số 28 cũ) Đường 2/4, Phường Bắc Nha Trang (Phường Vĩnh Hải cũ), Tỉnh Khánh Hòa. Nhờ quy trình phân phối trực tiếp từ lò nung đến showroom không qua trung gian, chúng tôi cam kết tuyệt đối không nhập hàng Loại 2, Loại 3 lỗi kỹ thuật.
Quý khách hàng trên toàn Tỉnh Khánh Hòa mới (từ Nha Trang, Cam Ranh, Ninh Hòa, Vạn Ninh, Diên Khánh đến Phan Rang – Tháp Chàm) có thể ghé thăm trực tiếp showroom hoặc liên hệ Hotline/Zalo 0886.889.146 để thưởng lãm và sở hữu những tuyệt tác gốm sứ chuẩn quy trình 8 bước làng nghề!